Mỗi dịp tết đến, trên bàn thờ gia tiên mỗi gia đình Việt đều bày biện một mâm ngũ quả đẹp. Tùy theo phong tục tập quán từng vùng miền mà cách bày biện cũng khác nhau. Mỗi loại quả cũng có những ý nghĩa riêng tùy theo màu sắc, hình dáng và tên gọi.

Vì sao có mâm ngũ quả ngày tết

Theo dân gian “quả” được xem là thành quả sau một năm lao động miệt mài của những người nông dân. Đây là những sản vật được kết tinh từ công sức của người lao động qua từng mùa vụ. Khi Tết đến, người dân thành kính dâng lên ông bà tổ tiên như bày tỏ tấm lòng thành kính. Thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Theo quan niệm khác, “quả” còn là biểu tượng của sung túc. Ý nguyện sinh sôi nảy nở và duy trì nòi giống. Thế nên, mâm ngũ quả còn thể hiện ý nguyện cầu hòa, an, đủ, sung túc của gia đình Việt.

Vậy tại sao số lượng phải là “ngũ” (5) quả? Bởi theo thuyết duy vật cổ đại. Mọi vật chất đều được tạo nên từ 5 yếu tố cốt lõi: Kim (kim loại), Mộc (gỗ), Thủy (nước), Hỏa (lửa), Thổ (đất). Tục lệ chưng mâm ngũ quả ngày Tết trên bàn thờ là một trong những biểu hiện của tư tưởng này. Hay theo một cách giải thích khác, ngũ quả tượng trưng cho ngũ phúc: Phú (giàu có), Quý (sang trọng), Thọ (sống lâu), Khang (mạnh khỏe), Ninh (an toàn).

Tên gọi “ngũ quả”  đã đi sâu vào tiềm thức, tâm linh người Việt

Cách bày mâm ngũ quả miền Bắc

Ở miền Bắc, mâm ngũ quả ngày Tết thường xuất hiện với 5 loại quả: chuối, bưởi, đào, hồng, quýt. Tuy nhiên, ngày nay các gia đình có nhiều lựa chọn hơn. Có thể thêm một số loại quả như: Phật thủ, cam, táo, lựu…

Ý nghĩa của các loại quả:

  • Nải chuối hoặc quả Phật thủ: có đặc điểm chung là hình dáng giống như bàn tay ngửa hứng lấy những gì tinh túy nhất, che chở và mang đến sự an toàn.
  • Bưởi, cam, quýt: biểu tượng cho sự trọn vẹn, mong muốn một năm mới tốt lành.
  • Quất: có ý nghĩa sung túc, đa lộc.
  • Táo, đào, hồng: mang sắc hồng, đỏ đại diện cho sự may mắn và thành đạt.
  • Lựu: biểu tượng cho sự trù phú và sinh sôi nảy nở, tượng trưng cho hạnh phúc trong gia đình.

Mâm ngũ quả đẹp là mâm ngũ quả có đủ màu sắc rực rỡ

Cách bày mâm ngũ quả miền Trung

Thường thì có gì cúng nấy. Nhưng vẫn đảm bảo ý nghĩa. Thành tâm dâng kính tổ tiên. Mâm ngũ quả của mỗi nhà thường khác nhau. Nhưng thông thường là các loại quả: chuối, dưa hấu, thanh long, dứa, quả sung, cam, quýt, mãng cầu…Cách bày mâm ngũ quả ngày Tết của người miền Trung đơn giản.  Miễn sao hài hòa về màu sắc và bố cục là được.

Mâm ngũ quả miền Trung chịu sự giao thoa văn hóa giữa 2 miền Bắc – Nam

Cách bày mâm ngũ quả miền Nam

Một mâm ngũ quả đẹp của gia đình miền Nam thường đầy đủ 5 loại quả: mãng cầu, sung, dừa, đu đủ, xoài. Tương ứng với mong muốn “Cầu sung vừa đủ xài”. Ngoài ra, mâm ngũ quả vẫn có thể thêm quả thơm (khóm, dứa) với mong muốn con cháu đầy nhà. Và một cặp dưa hấu xanh vỏ đỏ lòng để cầu may mắn.

Những điều nên tránh khi bày mâm ngũ quả

Bài trí mâm ngũ quả ngày Tết là một tín ngưỡng dân gian. Thể hiện lòng thành của con cháu với tổ tiên. Do đó cần có những quy tắc không được phạm phải:

– Những loại quả không nên bày trên mâm ngũ quả ngày Tết: quả có gai nhọn (mít, sầu riêng, chôm chôm), quả thuộc hệ rau (cà chua, me chua, thanh trà)…

– Không nên bày hoa quả giả trên bàn thờ, nhiều nơi xem đó là điều cấm kỵ. Vì hoa quả thật mới thể hiện được sự chân thành và thành kín của con cháu dâng lên ông bà.. Các loại quả được bày trên mâm cần phải sạch, tươi tắn và có mùi thơm.

– Mâm ngũ quả ngày Tết thường sẽ để lâu hơn bình thường, vì vậy nên chọn hoa quả có độ xanh chín phù hợp. Không nên chọn những loại quả quá chín (xoài chín, đu đủ chín, chuối chín) sẽ nhanh hỏng, không chưng được lâu, dễ thu hút ruồi muỗi.

– Không đặt thêm hoa hoặc thực phẩm khác lên mâm ngũ quả.

– Hoa quả để chưng bàn thờ sau khi mua về cần được bày cẩn thận và trang trọng. Không nên để vào tủ lạnh hoặc đặt ở một góc bếp rồi đến ngày cúng mới mang ra. Không nên rửa quả trước khi bày lên đĩa, vì sẽ làm quả sớm bị héo, nhanh thối nếu có chỗ đọng nước. Chỉ cần dùng khăn giấy ẩm lau sạch quả là được.

– Một số suy luận quá đà khiến việc lựa chọn hoa quả mất nhiều thời gian như: đếm nải chuối có số quả lẻ mới mua, tổng số quả trên mâm phải phù hợp với mệnh của gia chủ…

Như vậy, cách bày mâm ngũ quả ngày Tết dù có khác nhau giữa các vùng miền nhưng đều mang một ý nghĩa chung, thể hiện sự thành kính hướng về nguồn cội và ý nguyện một năm mới đủ đầy, hạnh phúc.

>> Cảnh giác với những loại hoa đẹp ngày tết có độc
>>  Những loại cây chữa bệnh ngày tết
>> "Hương tết" - Uyên Khang villa Đà lạt